Ogólne

Historia

Krosno - zosta?o lokowane przez Kazimierza Wielkiego oko?o po?owy XIV stulecia na obszarze, który wcze?niej zajmowa?a osada o charakterze rolniczym. Jej najstarsze ?lady - potwierdzone badaniami archeologicznymi - si?gaj? X i XI wieku. Na istnienie osady i jej rolniczy charakter wskazuje najstarszy zachowany dokument, wydany w roku 1282 przez ksi?cia Leszka Czarnego, w którym po raz pierwszy u?yta zosta?a nazwa Krosno. Wszelkiego rodzaju spekulacje dotycz?ce lokacji miasta w roku 1348 nie znajduj? uzasadnienia ?ród?owego.

Ju? od pocz?tków swego powstania miasto odgrywa?o znaczn? rol? w zakresie produkcji rzemie?lniczej i handlu. Do najstarszych rzemios? w mie?cie nale?a?y trzy - najbardziej typowe dla ?redniowiecznej Europy ?rodkowej - tj.: rze?nicze, szewskie i piekarskie. Rze?nicy tworzyli cech ju? przed rokiem 1403, gdy? z tego czasu pochodzi statut cechowy - jeden z najstarszych zachowanych w Polsce. Szewcy zorganizowali swój cech równie? stosunkowo wcze?nie, na co wskazuj? statuty z lat 1424 i 1459. Cech piekarski istnia? ju? w pierwszej po?owie XV wieku. Cech? wspóln? wszystkich statutów cechowych by? fakt, i? zosta?y one spisane w j?zyku niemieckim, co rzuca pewne ?wiat?o na sk?ad narodowo?ciowy miasta w pierwszym okresie jego funkcjonowania, kiedy to patrycjat miejski tworzyli osadnicy narodowo?ci niemieckiej, z czasem spolonizowani. W wieku XVI liczba organizacji cechowych dochodzi?a do czterdziestu. Wówczas wyró?ni? si? cech sukienników, gdy? powa?n? rol? w mie?cie odgrywa?a produkcja p?ócien i barchanów, z której Krosno znane by?o nie tylko w Polsce ale i za granic?.

?redniowiecze

Wa?n? rol? w ?redniowiecznym Kro?nie odgrywa? handel. Odbywa?y si? tu cotygodniowe targi poniedzia?kowe oraz kilka du?ych targów dorocznych. Oprócz tzw. handlu wewn?trznego - dzi?ki korzystnemu po?o?eniu geograficznemu - miasto mia?o swój udzia? w wielkim handlu wywozowo-przywozowym i tranzytowym. G?ówne szlaki handlowe prowadzi?y na Ru? Halick? oraz W?gry. Towarami eksportowymi sta?y si?: sukno, wyroby kotlarskie, konie, byd?o rogate, natomiast importowano g?ównie: ?elazo, mied?, wyroby metalowe i oczywi?cie wino.

Niezwykle wa?nym wydarzeniem w dziejach Krosna by? rok 1523, w którym nast?pi?o wykupienie wójtostwa z r?k Jana Bonera, wielkorz?dcy i ?upnika krakowskiego. Rada miejska, sprawuj?ca odt?d funkcje dziedzicznego wójta, sta?a si? samodzieln?, najwy?sz? zwierzchno?ci? w mie?cie. Na jej czele sta? burmistrz wybierany z grona rajców. Rozleg?e kompetencje rady powodowa?y cz?ste spory i zatargi z cechami i pospólstwem, mimo tego, na przestrzeni XVI i I pó?. XVII stulecia, Krosno dosz?o do swego najwi?kszego rozkwitu. Miasto otoczone by?o ju? wówczas murem obronnym uzupe?nionym o fortyfikacje typu ziemnego i fragment drugiego murowanego obwodu warownego, od roku 1461 posiada?o w?asny wodoci?g, a ponadto cegielni?, m?yn, folusz, blech oraz ?a?ni?. Stanowi?o wa?ny o?rodek produkcji r?kodzielniczej oraz wymiany handlowej. Bardzo szybko sta?o si? centrum handlu winem w?gierskim. Handel ten sta? si? podstaw? wielkich fortun kilku rodzin mieszcza?skich. Na wysoki poziom ?ycia umys?owego parva Cracovia [ma?y Kraków], jak okre?lano wówczas Krosno, du?y wp?yw mia?a dzia?alno?? szko?y parafialnej oraz bardzo liczne wyjazdy m?odych kro?nian na studia do Akademii Krakowskiej, gdzie wyk?adali m.in. Pawe? z Krosna czy Marcin z Krosna. Szesnastowieczne Krosno przewy?sza?o dwa pobliskie miasta: Sanok i Biecz nie tylko zasobno?ci?, gospodarno?ci?, organizacj? pracy czy zasi?giem kontaktów handlowych, ale i szacowan? na oko?o 3-4 tysi?ce liczb? mieszka?ców.

O wyj?tkowym znaczeniu miasta ?wiadczy fakt umieszczenia widoku Krosna w dziele Brauna i Hoghenberga Civitates orbis terrarum w godnym towarzystwie miast: Krakowa, Poznania, Warszawy, Zamo?cia, czy dziele Cellariusa wydanym w roku 1659 Regni Poloniae magni?ue Dukatus Lithuanie novissima descriptio. Zapleczem gospodarczym miasta by?y folwarki i posiad?o?ci ziemskie po?o?one we wsiach: Suchodó?, Bia?obrzegi, Kro?cienko Ni?ne, czy G?owienka. Druga po?owa wieku XVII to okres stopniowej utraty wcze?niejszej pozycji miasta. Na stan ten z?o?y?o si? kilka przyczyn. Przede wszystkim najazdy wojsk nieprzyjaciela, pocz?wszy od potopu szwedzkiego, napa?ci wojsk Rakoczego, a? po najazdy Tatarów, które pustoszy?y i niszczy?y przedmie?cia i okoliczne wsie, liczne kl?ski ?ywio?owe, z których najgro?niejszy okaza? si? po?ar w roku 1638.

Potwierdzenie przez Stanis?awa Augusta Poniatowskiego w roku 1764 przywilejów miasta by?o ostatnim aktem królewskim dotycz?cym Krosna w dziejach dawnej Rzeczpospolitej. W okresie konfederacji barskiej mieszka?cy wspierali konfederatów, a pod Krosnem mia?y miejsce potyczki z wojskami carskimi. Dnia 12 VI 1772 r. do Krosna wkroczyli Austriacy i rozpocz?? si? dla miasta okres niewoli. Wraz z kasat? zakonu jezuitów (1773) zlikwidowano prowadzon? przez nich szko?? i burs?. Gwa?townie spad?a liczba mieszka?ców, pogorszy? si? stan sanitarny i wygl?d miasta.

Jedynym rzemios?em, które w tym czasie prze?ywa?o jeszcze swój rozwój by?o tkactwo, którego podstaw? stanowi?a rozwini?ta na szerok? skal? uprawa lnu i konopi, a najwa?niejszymi o?rodkami przemys?u tkackiego by?y Korczyna i Kombornia. Liczne kl?ski ?ywio?owe jakie raz po raz nawiedza?y miasto, w szczególno?ci po?ary, powodzie i nieurodzaje spowodowa?y ekonomiczny zastój Krosna i okolic. Pogarszaj?ca si? z roku na rok sytuacja ekonomiczna miasta nie zahamowa?a jednak w?ród Kro?nian woli i ducha walki o polsko??. Dziewi?tnastowieczne zrywy powsta?cze mia?y swoje echo równie? na terenie ziemi kro?nie?skiej. Ludno?? miasta, w szczególno?ci mieszczanie wzi?li udzia? w wydarzeniach lat 1830-31, 1846, 1848 oraz 1863-64.

Autonomia galicyjska - obejmuj?ca lata od 1867 do wybuchu I wojny ?wiatowej - sta?a si? dla Krosna okresem prze?omowym. W wyniku nowego podzia?u administracyjnego utworzono powiat kro?nie?ski, a tym samym Krosno podniesione zosta?o do rangi miasta powiatowego. W my?l uchwa?y z roku 1867 otrzyma?o w?asny samorz?d i zosta?o siedzib? starostwa. Dzi?ki staraniom w?adz samorz?dowych powsta?o w mie?cie wiele nowych towarzystw, szkó? i instytucji m.in.: Towarzystwo Zaliczkowe (1874), Krajowa Szko?a Tkacka (l889), Towarzystwo Mieszcza?skie "Zgoda" (l891),Towarzystwo Gimnastyczne "Sokó?" (1892), Fabryka Blichu i Apretury (1892), Seminarium Nauczycielskie M?skie (1895), cegielnia parowa i fabryka wyrobów glinianych "Karol" w Polance pod Krosnem (1897), Szko?a Realna (1900), Rafineria Nafty (1905).

Najwi?ksze znaczenie w omawianym okresie mia? w?a?nie przemys? naftowy, który rozwin?? si? z inicjatywy Ignacego ?ukasiewicza, Tytusa Trzcieskiego, Karola Klobassy. Gdy rozpocz?te w roku 1854 roboty poszukiwawcze potwierdzi?y istnienie pok?adów "oleju skalnego" zawi?zali oni w 1856 roku spó?k? w celu poszukiwania i wydobywania ropy naftowej w Bóbrce. Tam te? powsta?a pierwsza kopalnia. Klobassa i Trzecieski dali kapita? potrzebny do rozpocz?cia i prowadzenia robót górniczych, za? ?ukasiewicz obj?? kierownictwo owych prac. W tym samym roku zbudowano pierwsz? na ziemiach polskich destylarni? ropy naftowej w Ulaszowicach ko?o Jas?a. Obok kopalni w Bóbrce, dzi?ki inicjatywie ?ukasiewicza, uruchomiono rafineri? nafty w Chorkówce, która by?a w owym czasie najwi?kszym zak?adem krajowego przemys?u naftowego. Pod koniec XIX wieku 45% udzia?ów w kopalni w Bóbrce naby? William Henry Mac Garvey, natomiast powsta?e w roku 1895 Galicyjskie Karpackie Naftowe Towarzystwo Akcyjne przej??o wszystkie kopalnie i zak?ady przemys?u naftowego w Galicji - w tym równie? kopalni? w Bóbrce. W ten sposób pierwsza na ziemiach polskich kopalnia utworzona za pomoc? polskich kapita?ów, przesz?a na d?ugie lata w posiadanie kapita?u zagranicznego.

Powa?ne znaczenie dla rozwoju przemys?u i ca?ego uk?adu stosunków ekonomicznych mia?a komunikacja. Do roku 1884 Krosno nie mia?o po??czenia kolejowego, co powa?nie hamowa?o rozwój miasta. Dopiero budowa wiatach 1872-1884 tzw. linii transwersalnej otworzy?a kontakt z ogólnogalicyjskim rynkiem handlowym.

W?ród burmistrzów z czasów autonomii na szczególne wyró?nienie zas?u?yli: Adam ?miglewski i Wojciech Pik, którzy przeprowadzili odbudow? ruin pojezuickich, Modest Humiecki - krzewiciel podniesienia stanu higieny miasta, August Lewakowski, walcz?cy o rozwój przemys?u tkackiego oraz Feliks Czajkowski, inicjator za?o?enia seminarium nauczycielskiego i opiekun szkolnictwa kro?nie?skiego.

Okres I Wojny ?wiatowej

W czasie I wojny ?wiatowej Krosno znalaz?o si? w ogniu dzia?a? wojennych i ponios?o znaczne straty, by?o bombardowane i rabowane. Ludno?? cywilna cierpia?a wskutek represji wojsk austriackich i rosyjskich. Budynki szkolne i inne gmachy zamienione zosta?y na szpitale lub magazyny wojskowe. Wojska.okupacyjne opu?ci?y ostatecznie miasto w maju 1915 r. Od tego czasu, mimo k?opotów i trudno?ci, rozpocz??a si? odbudowa ?ycia miejskiego. Ju? we wrze?niu tego? roku uruchomiono wszystkie szko?y istniej?ce wcze?niej w Kro?nie: wydzia?ow? m?sk? i ?e?sk?, seminarium nauczycielskie ?e?skie, szko?? tkack? oraz uzupe?niaj?c? szko?? przemys?ow?. Miasto do?? szybko zosta?o zelektryfikowane, otrzyma?o tak?e sie? gazoci?gow? i wodoci?gow?.

W okresie mi?dzywojennym Krosno, jako znaczny o?rodek przemys?owy, osi?gn??o wa?n? pozycj? gospodarcz? w grupie miast Polski po?udniowej. W roku 1918 na bazie tradycji zwi?zanych z tkactwem uzyskano zgod? na budow? mi?dlarni i prz?dzalni lnu. Pi?? lat pó?niej rada miejska naby?a cz??? akcji Towarzystwa Akcyjnego Zak?adów Prz?dzalniczych w Kro?nie. W roku 1935 Zak?ady Przemys?u Lnianego stanowi?y ju? du?? i dobrze prosperuj?c? fabryk?, na bazie której powsta?a Fabryka Przemys?u Lniarskiego "Lnianka". W latach 1920-1924 powsta?y "Polskie Huty Szk?a - Spó?ka Akcyjna". Rozbudowa zak?adu trwa?a przez ca?y okres mi?dzywojenny. W listopadzie 1928 r. rozpocz?to budow? Zak?adów Gumowych "Wudeta", które produkowa?y obuwie, p?yty gumowe, p?aszcze nieprzemakalne. Pe?ny rozruch tej fabryki nast?pi? jednak dopiero w roku 1932. W 1928 r. Galicyjskie Karpackie Naftowe Towarzystwo Akcyjne wesz?o w sk?ad koncernu naftowego pod nazw? "Ma?opolska" Grupa Francuskich Towarzystw Przemys?owych i Handlowych w Polsce. Kopalnia ropy naftowej w Bóbrce a? do wybuchu II wojny ?wiatowej pozostawa?a w ramach tego? koncernu.

R?kodzielnictwo okresu mi?dzywojennego grupowa?o si? w czterech stowarzyszeniach przemys?owych: Cechu Wielkim, Cechu Masarsko-W?dliniarskim, Cechu Szewców i Cholewkarzy oraz Cechu Stolarzy. By?o rzemios?em rozbitym pod wzgl?dem specjalizacji produkcyjnych, opartym na niewielkiej ilo?ci jednobran?owych warsztatów. Do znanych firm rzemie?lniczych nale?y zaliczy?: Zak?ad Artystyczno-Rze?biarsko-Snycerski Andrzeja Lenika (1887), Pracowni? Siodlarsko-Rymarsko-Lakiernicz? J?drzeja Markiewicza (1890), Pierwsz? Najstarsz? Piekarni? Mieczys?awa Bergmana, Pierwszorz?dny Zak?ad Masarski Antoniego Fr?czka, czy nowoczesny Pierwszorz?dny Zak?ad Fryzjerski Bronis?awa Serwy. Mimo to, najbardziej oryginalnym i znanym rzemie?lnikiem i dzia?aczem spo?ecznym by? Micha? Mi?sowicz - za?o?yciel Pierwszej Krajowej Fabryki Zegarów Wie?owych (1901), nagradzanej za swe wyroby na licznych wystawach krajowych i zagranicznych. Najwi?kszym ?yciowym sukcesem Mi?sowicza by?o zdobycie z?otego medalu na Mi?dzynarodowej Wystawie Przemys?owej w Pary?u za wystawiony tam zegar wie?owy. Istniej?ce do dzi? cztery mechanizmy zegarów wie?owych znajduj?ce si? w Kro?nie pochodz? w?a?nie z tej fabryki.

Okres dwudziestolecia mi?dzywojennego charakteryzowa? si? stosunkowo znacznym rozwojem rozbudowy i przyrostem ludno?ci Krosna. W zwi?zku z przy??czeniem Kro?cienka Ni?nego i Bia?obrzegów obszar miasta powi?kszy? si? trzykrotnie. Wa?ne znaczenie dla rozwoju przestrzennego miasta mia?a decyzja budowy lotniska podj?ta w roku 1928. Wkrótce przeniesiono do Krosna szko?? lotnicz? z Bydgoszczy, dla której w latach 30-tych rozpocz?to budow? hangarów, poszerzono lotnisko o grunty wsi G?owienka i Polanka.

Okres II Wojny ?wiatowej

Pomy?lny rozwój miasta zosta? przerwany wybuchem II wojny ?wiatowej. Dnia 8 wrze?nia do Krosna wdar? si? zmotoryzowany oddzia? Niemców z I Dywizji Górskiej gen. Kublera. Po krótkiej walce miasto zosta?o zaj?te. W wyniku pacyfikacji, rozstrzeliwa?, egzekucji, likwidacji ?ydów i Cyganów na terenie powiatu kro?nie?skiego w latach okupacji zgin??o ponad 3700 osób. Szczególnie tragiczny by? los ?ydów. Pod koniec roku 1941 zamkni?to ich w gettach, zorganizowanych w Kro?nie, Jedliczu i Dukli. Cz??? z nich wywieziono do Jas?a, Frysztaka i Nowego ?migrodu. Bezwzgl?dnej polityce okupanta ju? od pierwszych dni wojny zacz?to si? przeciwstawia?, tworz?c organizacje konspiracyjne. Ju? jesieni? 1939 roku powsta?a M?oda Polska pod przywództwem Zenona Soboty, która przy??czy?a si? do Tajnej Organizacji Wojskowej, a nast?pnie do Zwi?zku Walki Zbrojnej. Pocz?tki najsilniejszej i najaktywniejszej organizacji wojskowej, jak? by? ZWZ, a potem AK, si?gaj? ko?ca roku 1939, kiedy to na teren powiatu kro?nie?skiego przyby? por. rez. Stanis?aw Pie?kowski. Mianowany inspektorem w Ja?le przyst?pi? on do tworzenia organizacji ZWZ w terenie. Pierwszym komendantem i organizatorem ZWZ w kro?nie?skim by? por. rez. Józef Cz?stka ps. "Kotwicz".

Po zaci?tych walkach z Niemcami, we wrze?niu 1944 r. do miasta wkroczy?y wojska 38 armii I Frontu Ukrai?skiego. W wyniku zniszcze? wojennych i rabunkowej polityki okupanta istniej?cy w okresie mi?dzywojennym przemys? zosta? niemal ca?kowicie zniszczony. Zdewastowano i wywieziono urz?dzenia produkcyjne z Huty Szk?a, Zak?adów Przemys?u Lnianego, jeszcze w pocz?tkach 1939 r. zdemontowano fabryk? "Wudeta", której nie uruchomiono ju? po roku 1944. Mimo tak du?ych strat przyst?piono do odbudowy starych i budowy nowych zak?adów przemys?owych. Od roku 1945 rozpocz?to rozbudow? Huty Szk?a Gospodarczego, powi?kszaj?c i modernizuj?c fabryk? utworzono Kro?nie?skie Huty Szk?a w Kro?nie z zak?adami szk?a gospodarczego, technicznego i w?ókna szklanego. Obok przemys?u szklarskiego nadal rozwija? si? przemys? w?ókienniczy z podstawowym zak?adem którym by?y Kro?nie?skie Zak?ady Przemys?u Lniarskiego "Lnianka". Dominuj?c? pozycj? w produkcji przemys?owej powiatu zachowa? przemys? naftowy obejmuj?cy kopalnictwo naftowe, w ma?ym zakresie poszukiwania, rafineri? ropy i gazu, remonty maszyn i urz?dze? naftowych. Dnia 7 I 1945 r. nast?pi?o otwarcie Instytutu Naftowego w Kro?nie, który podj?? prace naukowo-badawcze z zakresu geologii nafty, wiertnictwa, wydobywania ropy naftowej i gazu ziemnego. [Do nowych ga??zi przemys?u w Kro?nie nale?y zaliczy? przemys? obuwniczo-skórzany. Dzisiejsza Fabryka Obuwia Sportowego "Fabos" powsta?a w 1946 r. z niewielkiego przedsi?biorstwa szewskiego. - fabryka ta ju? nie istnieje, przyp. red.]. Nowopowsta?ym zak?adem jest równie? Wytwórnia Sprz?tu Komunikacyjnego pracuj?ca pod t? nazw? od roku 1963. Najwi?kszym przedsi?biorstwem przemys?u ?rodków transportu sta?y si? Zak?ady Sprz?tu Motoryzacyjnego od 1969 r. znane pod nazw?: Fabryka Amortyzatorów "Polmo" [obecnie: Delphi Chassis Krosno S.A. - przyp. red.]. Oprócz przemys?u pa?stwowego i spó?dzielczego rozwija?o si? rzemios?o zrzeszone w Cechu Rzemios? Ró?nych.

Lata 1975-2000

Od roku 1975 Krosno staje si? centrum administracyjnym województwa kro?nie?skiego. Miasto zajmuje powierzchni? ok. 45 km kwadratowych i liczy ok. 50 ty?. mieszka?ców. Obszar miasta dzieli si? na siedem dzielnic oraz pi?? osiedli. Poza ?ródmie?ciem z historycznym centrum, dzielnicami s?: Bia?obrzegi, Kro?cienko Ni?ne, Polanka, Suchodó?, Turaszówka i Zawodzie. Organem stanowi?cym gminy Krosno jest Rada Miejska licz?ca 32 radnych, za? wykonawczym i zarz?dzaj?cym Zarz?d Miasta. Od 1990 r. Krosno jest cz?onkiem - za?o?ycielem Zwi?zku Miast Polskich i Stowarzyszenia Gmin Ma?opolskich w Krakowie. Oprócz 12 szkó? podstawowych, dzia?aj? cztery licea ogólnokszta?c?ce i kilka zespo?ów ?rednich szkó? zawodowych, Szko?a Muzyczna, Liceum Plastyczne, Kolegium J?zyków Obcych, Kolegium Nauczycielskie, Pa?stwowe Pomaturalne Studium Kszta?cenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy.
www.krosno24.pl

Turystyka

rynek

Wie?a-dzwonnica - usytuowana w s?siedztwie ko?cio?a farnego, wzniesiona zosta?a z fundacji Wojciecha Porcjusza w po?owie XVII wieku. Wewn?trz mieszcz? si? trzy dzwony: Urban, Jan i Marian. Czwarty co do wielko?ci w Polsce dzwon Urban ufundowany równie? przez Wojciecha Porcjusza mierzy w obwodzie 490 cm.

Pa?ac biskupów przemyskich - dawny pa?ac Biskupi wzniesiony by? w XV i XVI w. i do roku 1626 stanowi? czasow? siedzib? biskupów przemyskich. Po po?arze w 1636 roku odbudowany przez Zofi? z Lig?zów Skotnick?, nale?a? do kolegium rorantystów, a pó?niej kro?nie?skiego kolegium wikariuszy. Obecnie mie?ci si? tu Muzeum Podkarpackie, w ekspozycjach którego obejrze? mo?na przede wszystkim jedn? z najpi?kniejszych i najbogatszych kolekcji lamp naftowych.

Inne