Ogólne

Niew?tpliwym atutem miasta jest jego korzystne po?o?enie geograficzne. Radomsko dzieli od Warszawy 190 km, od ?odzi 90 km, a od Katowic 105 km. Przez miasto przebiega linia kolejowa Katowice - Warszawa oraz trasa szybkiego ruchu, która nied?ugo stanie si? cz??ci? budowanej autostrady Cieszyn - ?ód? - Gda?sk. Trasa szybkiego ruchu krzy?uje si? tutaj z drog? Wroc?aw - Kielce. Warto zaznaczy?, ?e istniej?ca trasa szybkiego ruchu b?dzie cz??ci? nowo budowanej autostrady Pó?noc - Po?udnie, a w Radomsku powstanie bezkolizyjny zjazd z autostrady.

Historia

Podstawowy dokument dla Radomska - dokument lokacyjny nadaj?cy prawa miejskie zosta? wystawiony w 1266 r. przez ksi?cia sieradzkiego Leszka Czarnego. Tak?e z imieniem Leszka Czarnego wi??e si? wybudowanie ko?cio?a pod wezwaniem ?wi?tego Krzy?a i klasztoru oo. Franciszkanów, sprowadzonych do Radomska w 1288 r. Administracyjnie Radomsko wchodzi?o w sk?ad województwa sieradzkiego. W XIV wieku zosta? utworzony powiat radomszcza?ski, a w XV w. starostwo niegrodowe.

Najstarsza zachowana piecz?? miasta pochodzi z okresu panowania Kazimierza Wielkiego, który b?d?c królem przebywa? niejednokrotnie w pobliskim Przedborzu. W XIV wieku miasto by?o miejscem wa?nych wydarze? historycznych. Tu odby?y si? dwa zjazdy, które zdecydowa?y o wyborze dynastii panuj?cej w Polsce. W 1382 r. zebrana w Radomsku szlachta nie dopu?ci?a na tron Polski Zygmunta Luksemburczyka zar?czonego z Mari? - starsz? córk? Ludwika W?gierskiego. Na drugim zje?dzie podj?to decyzj? o obsadzeniu na tronie polskim Jadwigi - m?odszej córki Ludwika W?gierskiego, która 14 pa?dziernika 1384 roku przyby?a na Wawel.

Radomsko po II rozbiorze Polski w 1793 roku znalaz?o si? pod zaborem pruskim, gdzie pozostawa?o do 1807 roku, kiedy to Napoleon Bonaparte powo?a? do ?ycia Ksi?stwo Warszawskie i miasto znalaz?o si? w jego granicach. Ksi?stwo przetrwa?o a? do 1815 roku. Rozwi?zano je po kl?sce Napoleona i utworzono zgodnie z postanowieniami Kongresu Wiede?skiego Królestwo Polskie zwane Kongresówk?, którego królem zosta? car Rosji. ?ycie spo?ecze?stwa polskiego b?d?cego pod zaborami przepaja?y d??enia do odzyskania niepodleg?o?ci. Mieszka?cy Radomska wzi?li czynny udzia? w Powstaniu Listopadowym. Z zachowanego spisu wynika, ?e tylko jednego dnia 46 m??czyzn wst?pi?o do polskich oddzia?ów wojskowych. Pod bro? zaci?gali si? tak?e m?odzi ludzie ze Stobiecka Miejskiego, Folwarków, Bogwidzowy. Wysi?kiem mieszka?ców ca?ego powiatu wystawiono batalion Gwardii Ruchomej, który pod koniec stycznia 1831 r. liczy? wraz z kadr? oficersk? oko?o 790 osób. Kl?ska Powstania Listopadowego nie zahamowa?a dzia?alno?ci narodowowyzwole?czej. Bohatersk? postaw? wykaza?o spo?ecze?stwo miasta w Powstaniu Styczniowym. W nocy 23 stycznia 1863 roku ?mia?ym atakiem na placówki rosyjskie rozpocz??o si? wyst?pienie zbrojne. Jednak?e stacjonuj?ce w mie?cie wojsko rosyjskie uprzedzone o zbli?aniu si? powsta?ców przygotowa?o zasadzk?. W ratuszu pozosta?o kilku ?andarmów, a ?o?nierze zaj?li pozycj? poza miastem. Polaków zaatakowano przed ratuszem. ¬le uzbrojeni, zaskoczeni atakiem powsta?cy poszli w rozsypk?. Cz??? schroni?a si? w domach, lecz rano zostali aresztowani. Oficerów - Udynowskiego, Rakowskiego i Francewicza rozstrzelano, Grekowiczowi z garstk? niedobitków uda?o si? dotrze? do Ojcowa, gdzie A. Kurowski organizowa? obóz powsta?czy. Tak si? zako?czy?a wyprawa rokuj?ca tyle nadziei - ko?czy sw? relacj? jeden z uczestników. W drugiej po?owie 1863 r. do Radomska dotar?a powsta?cza partia Teodora Cieszkowskiego.

Represje popowsta?cze nie zahamowa?y aktywno?ci gospodarczej i spo?ecznej mieszka?ców Radomska. Wzrost demograficzny widoczny w drugiej po?owie XIX wieku by? wynikiem zmian zachodz?cych w strukturze gospodarczej miasta. Coraz wi?cej mieszka?ców odchodzi?o od zaj?? rolniczych i zacz??o utrzymywa? si? z rzemios?a, handlu i us?ug. W aktach miejskich z po?owy XIX wieku odnotowano istnienie licznych warsztatów tkackich, p?ócienniczych, farbiarskich, grabarskich, kapeluszniczych i innych. Po uruchomieniu w 1848 roku kolei warszawsko-wiede?skiej, która przechodzi?a przez Radomsko, zacz?? rozwija? si? przemys?. Korzystne po?o?enie miasta wp?yn??o na zainteresowanie si? nim obcego kapita?u. W latach 80-tych przybyli do Radomska kapitali?ci francuscy i wiede?scy. Francuz Piotr Chanove za?o?y? fabryk? metalurgiczn? zwan? Metalurgi?. Bracia Thonet z Wiednia wybudowali fabryk? mebli gi?tych, co by?o pocz?tkiem powstania lokalnego o?rodka przemys?u meblarskiego. Pod koniec XIX wieku powsta?a huta szk?a, a w 1912 r. - fabryka maszyn i odlewnia ?eliwa, zwana pó?niej firm? Kryzel i Wojakowski. W pocz?tkach XX wieku powsta?y kolejne zak?ady meblarskie: Ksawery Wünsche i S-ka, Mazovia oraz fabryka braci Kohn. W tym czasie Radomsko by?o jednym z najbardziej uprzemys?owionych miast w guberni piotrkowskiej.

O?ywieniu gospodarczemu miasta towarzyszy? rozwój kultury i o?wiaty. Zawi?zywa?y si? organizacje spo?eczne, które obok celów statutowych, ??czy?y spo?ecze?stwo do obrony i zachowania polsko?ci w dobie rusyfikacji. W roku 1881 powo?ano Ochotnicz? Stra? Po?arn?, która jednocze?nie by?a prekursorem amatorskiego ruchu teatralnego. Pod koniec XIX wieku dzia?a?o w mie?cie kilka teatrów amatorskich. Powsta?o Towarzystwo Muzyczno-Dramatyczne, pierwsze organizacje sportowe, np. Towarzystwo Cyklistów. Wp?yw na rozwój kultury miasta mia?y dwie drukarnie: M. J. Pa?skiego i Gelbarda. W latach 80-tych wzros?a tak?e liczba dzieci ucz?szczaj?cych do szkó?. Obok dawnych szkó? utrzymywanych przez miasto kszta?c?cych 230 dzieci, funkcjonowa?y pierwsze prywatne szko?y ?rednie: 3-klasowa ?e?ska i 3-klasowa m?ska. Najbardziej znan? by?a m?ska szko?a ?rednia za?o?ona w 1863 roku przez Feliksa Fabianiego. Wa?n? rol? odegra?a tak?e szko?a rolnicza za?o?ona w roku 1859 jako jedyna tego typu placówka w guberni warszawskiej. Na pocz?tku XX wieku zacz?to stosowa? now? form? pracy o?wiatowej: szko?y i kursy dla analfabetów, na które w 1905 roku zapisa?o si? ponad 300 ch?tnych.

Nadszed? okres I wojny ?wiatowej. Radomsko znalaz?o si? pod okupacj? austriack?. W?adze okupacyjne rekwirowa?y konie, byd?o, ?rodki transportu, a tak?e sprz?t potrzebny do urz?dzenia instytucji okupacyjnych. W wyniku dzia?a? wojskowych, zniszczeniu uleg?o szereg urz?dze? miejskich i fabrycznych. Wszystkie wi?ksze fabryki zaprzesta?y produkcji, co pogarsza?o sytuacj? materialn? mieszka?ców. W miar? przed?u?ania si? wojny spo?ecze?stwo Radomska coraz dotkliwiej odczuwa?o brak ?ywno?ci i opa?u. Pogarsza? si? stan sanitarny miasta. W 1917 roku wybuch?a epidemia tyfusu. Wojna, w której po przeciwnej stronie walczy?y pa?stwa zaborcze, rozbudzi?a nastroje niepodleg?o?ciowe. Agitowano do legionów, organizowano patriotyczne imprezy. Organizacje polityczne i stowarzyszenia spo?eczne rozwija?y dzia?alno?? o?wiatowo-kulturaln?. W ostatnich tygodniach wojny mieszka?cy Radomska przyst?pili do rozbrajania austriackich ?o?nierzy, usuwali obcoj?zyczne szyldy i napisy. Po latach niewoli nadchodzi?a niepodleg?o??.

Po odzyskaniu niepodleg?o?ci, przez ca?e dwudziestolecie mi?dzywojenne, Radomsko wchodzi?o w sk?ad województwa ?ódzkiego. Wed?ug spisu z 1912 roku miasto liczy?o 18 732 mieszka?ców, 10 lat pó?niej ich liczba wzros?a do 23 tys. i osi?gn??a 25 tys. w 1937 roku. Radomsko nabra?o charakteru przemys?owego. W roku 1927 czynnych by?o 59 wi?kszych i mniejszych zak?adów przemys?owych zatrudniaj?cych 3,5 tys. osób. Pod koniec lat 30-tych zatrudnienie w przemy?le przekroczy?o 4,5 tys. Ponad 50% mieszka?ców utrzymywa?o si? z przemys?u i rzemios?a, oko?o 18% z handlu, 25% z pozosta?ych zaj?? jak: rolnictwo, administracja, wolne zawody, s?u?ba dozoru itd. Zdecydowan? przewag? mia? przemys? meblarski, po nim metalurgiczny i szklarski. Pomimo rozwijaj?cej si? gospodarki nie dla wszystkich wystarcza?o pracy. W okresie przednówków liczba bezrobotnych si?ga?a 2,5 tys. Niskie zarobki, cz?ste redukcje robotników stwarza?y sytuacje konfliktowe, w wyniku których dochodzi?o do strajków. Przybiera?y one ró?ne formy: od pojedynczych do grupowych i powszechnych, od zwyk?ych do okupacyjnych. Podczas kryzysu gospodarczego w 1923 roku w ramach ogólnopolskiego strajku powszechnego dosz?o w mie?cie do przerwania pracy we wszystkich zak?adach. Niskie p?ace i galopuj?ca inflacja sprawi?y, ?e dzienna przeci?tna p?aca wynosi?a 8-10 tysi?cy marek, gdy bochenek chleba kosztowa? 11-14 tysi?cy marek.

Rada Miejska sk?ada?a si? z 24 cz?onków. Pierwsza jej uchwa?a dotyczy?a przywrócenia miastu dawnej, historycznej nazwy Radomsko. Przeciwko temu wyst?pi?y w?adze miasta Radomia argumentuj?c mo?liwo?ci? omy?ek. Sprawa przywrócenia by?ej nazwy trwa?a ponad 3 lata (1919-1922). O wiele d?u?ej kszta?towa?a si? nazwa powiatu: przez pierwsze lata radomski, potem radomskowski, dopiero w po?owie lat trzydziestych radomszcza?ski. Samorz?d miejski ograniczony by? przez samorz?dowe w?adze powiatowe, st?d te? czyniono kilkakrotnie starania, aby Radomsko sta?o si? miastem wydzielonym. Kiedy spe?nia?o ju? wszystkie wymogi, m. in. przekroczy?o 25 tys. mieszka?ców, nadszed? wrzesie? 1939 r. Z dzia?alno?ci Rady Miejskiej na uwag? zas?uguje budowa robotniczego osiedla na Kowalowcu oraz budownictwo komunalne: cegielnia, rze?nia, ?a?nia, elektrownia, tabor miejski itp. Na kilka lat przed wojn? opracowany zosta? i przyj?ty perspektywiczny plan rozwoju miasta do roku 1970. Wielko?? inwestycji komunalnych uzale?niona by?a od mo?liwo?ci finansowych miasta. Tymczasem bud?et z roku na rok by? mniejszy. Gdy w 1928 roku si?ga? prawie milion z?otych to w 1934 mniej ni? po?ow? tej sumy. Wzrasta?o natomiast zad?u?enie Radomska, co by?o typowym zjawiskiem dla wszystkich miast w Polsce. W roku 1928 d?ug wynosi? 230 tys. z?., tymczasem w 1934 r. ju? 625 tys. Z tych wzgl?dów nie powiod?y si? próby rozwi?zania najwa?niejszych spraw dla mieszka?ców miasta, jak chocia?by przeprowadzenie kanalizacji.

Wa?nym problemem dla w?adz miejskich by?o szkolnictwo. W 1920 roku czynnych by?o 7 szkó? powszechnych, ale ani jednej siedmioklasowej; w 1924 r. 9 szkó?, w tym 4 o siedmiu oddzia?ach. W 1927 r. w wyniku po??czenia ma?ych szkó? powsta?o 5 szkó? siedmiooddzia?owych. Radomszcza?skie szko?y przyjmowa?y imiona znanych Polaków: Królowej Jadwigi, M. Konopnickiej, T. Ko?ciuszki, St. Jachowicza, E. Plater, A. Mickiewicza, E. Orzeszkowej, W?. Reymonta. Dla pracuj?cych zorganizowano szko?? popo?udniow?. Warunki lokalowe szkó? nie by?y najlepsze. Podj?to decyzj? o wybudowaniu kosztem miasta szko?y im. J. Pi?sudskiego. Ostatni etap budowy przerwa?a wojna. Pomimo czynionych wysi?ków nie uda?o si? osi?gn?? pe?nej powszechno?ci nauczania. G?ówn? przeszkod? stanowi?y warunki bytowe rodzin robotniczych i bezrobotnych. Dora?na pomoc udzielana przez Magistrat i instytucje opieki spo?ecznej chwilowo ?agodzi?y problem, ale go nie rozwi?zywa?y. Przez okres dwudziestolecia mi?dzywojennego, w poszczególnych jego latach czynne by?y nast?puj?ce szko?y ?rednie: gimnazjum m?skie St. Niemca, gimnazjum ?e?skie J. Chomiczówny, gimnazjum koedukacyjne L. Weitraubówny oraz gimnazjum m?skie im. F. Fabianiego prowadzone przez Towarzystwo im. F. Fabianiego. Ponadto czynna by?a koedukacyjna szko?a handlowa prowadzona przez Polsk? Macierz Szkoln?. Rada Miejska finansowa?a dzia?alno?? dokszta?caj?cej szko?y zawodowej. Trudu uporania si? z analfabetyzmem, obejmuj?cym po 1918 r. 35% doros?ej ludno?ci Radomska, podj??y si? takie organizacje i instytucje jak: czytelnie Polskiej Macierzy Szkolnej, Zwi?zek Chrze?cija?sko-M?odzie?owy, Uniwersytet Ludowy, Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego, a tak?e Klub Robotniczy prowadzony przez Polsk? Parti? Socjalistyczn?.

W?ród 25-tysi?cznej ludno?ci przedwojennego Radomska mo?na by?o wyodr?bni? trzy podstawowe grupy wyznaniowe: rzymsko-katolick?, ewangelick? i ?ydowsk? (ta ostatnia w zasadzie pokrywa?a si? z grup? wyznaniow?). Katolicy posiadali jedn? parafi?, do której obok mieszka?ców Radomska nale?a?a ludno?? ze Stobiecka Miejskiego, Bartodziejów, Bogwidzów, Wymys?ówka, Zakrzówka, Folwarków, Suchej Wsi, Sanik, Szczepocic, Borowa. Ewangelicy tak?e posiadali rozleg?? parafi? przynale?n? do ko?cio?a wybudowanego w 1925 roku w stylu neogotyckim przy ul. Reymonta (po wojnie ko?ció? zosta? rozebrany). Do ?ydów nale?a?a synagoga wybudowana w 1908 roku (zburzona podczas II wojny ?wiatowej). W pocz?tkach lat 20-tych rozebrana zosta?a cerkiew prawos?awna zniszczona podczas I wojny. Od 1937 roku w ?yciu miasta pojawi?a si? problematyka zwi?zana z przygotowaniem do nadchodz?cej wojny. Powo?any zosta? komitet obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej. Organizowano dru?yny sanitarne i przeciwpo?arowe. Na murach budynków i s?upach og?oszeniowych coraz cz??ciej widnia?y plakaty zawieraj?ce instrukcje i zarz?dzenia powszechnej samoobrony. Odbywa?y si? tak?e wiece protestacyjne, jako odpowied? na ??dania niemieckie pod adresem Polski.

Okres II wojny ?wiatowej zahamowa? rozwój miasta we wszystkich sferach. Bilans strat poniesionych przez Radomszczan podczas okupacji by? tragiczny. Liczba mieszka?ców zmniejszy?a si? o oko?o 8 tys. i pod koniec 1944 wynosi?a 18 364. Pod wzgl?dem administracyjnym Radomsko nadal nale?a?o do województwa ?ódzkiego. By?o najwi?kszym powiatem w tym województwie, tak pod wzgl?dem obszaru (1 560 km2), jak i liczby ludno?ci (ok. 135 tys. w 1960 r.). Po wojnie liczba mieszka?ców systematycznie wzrasta?a: od 19,6 tys. w roku 1946 do 44 tys. w 1985 r. Zjawisko to by?o konsekwencj? rozwijaj?cych si? zak?adów przemys?owych, które w 1978 r. zatrudnia?y 18 740 osób. W dwa lata pó?niej w gospodarce uspo?ecznionej pracowa?o ponad 23 600 osób. Radomszcza?skie zak?ady dawa?y zatrudnienie mieszka?com okolicznych wsi. Ówczesny powiat posiada? najwy?szy wska?nik uprzemys?owienia w województwie ?ódzkim. Powa?n? cz??? produkcji eksportowano. Pomimo trudno?ci gospodarczych, jakie wyst?pi?y w latach osiemdziesi?tych, w roku 1984 na eksport produkowa?y: ZMG im. Gwardii Ludowej, ZP "Komuna Paryska", Fabryka Maszyn Radomsko, WKS "Mostostal", ZPDz "Danuta", Spó?dzielnia Pracy "Czyn", Huta Szk?a Gospodarczego, Spó?dzielnia Mleczarska.

Rozbudowa miasta, powstanie nowych dzielnic, przy??czanie podmiejskich obszarów do miasta zmieni?o dotychczasowy uk?ad urbanistyczny i komunikacyjny Radomska. Powsta?y nowe drogi, zbudowany zosta? wiadukt zapewniaj?cy bezpieczn? jazd? nad torami kolejowymi. Oprócz gospodarki istotnymi dziedzinami ?ycia w mie?cie by?a o?wiata, kultura i sport. Dzi?ki zaanga?owaniu w?adz miejskich i o?wiatowych powsta?y nowe obiekty szkolne: Szko?a Podstawowa nr 7 przy ulicy 15. Grudnia, Szko?a Podstawowa nr 8 przy ulicy Reja, Szko?a Podstawowa nr 9 przy ulicy K. Kupczy?skiego, Szko?a Podstawowa nr 10 na Folwarkach, Szko?a Podstawowa nr 1 na Osiedlu Tysi?clecia. W roku szkolnym 1982/83 w siedmiu szko?ach nauk? rozpocz??o ok. 5 220 uczniów. Równie? cz??? szkó? ?rednich otrzyma?a nowe obiekty, tj. I Liceum Ogólnokszta?c?ce, Technikum Mechaniczne, Technikum Drzewne. Remont kapitalny przeszed? budynek II Liceum Ogólnokszta?c?cego im. K. K. Baczy?skiego na Bugaju. W roku szkolnym 1982/83 w dwu liceach ogólnokszta?c?cych rozpocz??o nauk? ok. 1 040 uczniów, a w pi?ciu szko?ach zawodowych ok. 2 800 uczniów.

Do najwa?niejszych wydarze? kulturalnych nale?y zaliczy? oddanie w 1967 roku do dyspozycji mieszka?ców Miejskiego Domu Kultury. Koordynowa? on prac? kulturaln? w mie?cie i powiecie, a tak?e sta? si? miejscem pracy wielu amatorskich zespo?ów. W latach 60-tych o?ywion? dzia?alno?? prowadzi? s?ynny kabaret "Nietoperz". Ruch amatorski rozwija? si? tak?e w pr??nie dzia?aj?cych klubach przyzak?adowych. Od 1970 r. rozpocz??o dzia?alno?? Muzeum Regionalne maj?ce sw? siedzib? w ratuszu miejskim. Obok sta?ych ekspozycji dotycz?cych historii miasta i powiatu, zorganizowa?o wiele interesuj?cych wystaw czasowych. Dwie biblioteki: Miejska Biblioteka Publiczna i Biblioteka Pedagogiczna udost?pni?y mieszka?com swoje bogate ksi?gozbiory. Obecnie, po okresie transformacji ustrojowej, gospodarczej i spo?ecznej, Radomsko stanowi znacz?cy o?rodek ?ycia spo?eczno-gospodarczego województwa ?ódzkiego.
www.radomsko.pl

Turystyka

Klasztor Franciszkanów ufundowany przez W?adys?awa ?okietka; reprezentuje style od gotyku po pó?ny barok, trawiony licznymi po?arami; XIII/XIV w.;
Drewniany ko?ció? ?w. Marii Magdaleny (XVI, XVIII wiek; murowane kamienne prezbiterium, najstarsza cz??? ko?cio?a) - fundacja królowej Bony);
Ko?ció? ?w. Lamberta (1869-1876) zaprojektowany przez jednego z najwybitniejszych polskich architektów ko?ca XIX w. Konstantego Wojciechowskiego, w stylu neobarokowym;
Ratusz (1857) w stylu romantycznym;
Drewniany ko?ció? parafialny pw. ?w. Rocha w dzielnicy Stobiecko (1502); wewn?trz pi?kny gotycko-renesansowy tryptyk z XVI w.
Cha?upa tatarska w dzielnicy Stobiecko. Obecnie nale?y do Muzeum Regionalnego Ziemi Radomszcza?skiej.
Kamienice z XVII wieku na ulicach Reymonta, Ko?ciuszki, ?eromskiego oraz Placu 3 Maja.

Inne